{"id":16780,"date":"2019-05-02T16:09:37","date_gmt":"2019-05-02T14:09:37","guid":{"rendered":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/?page_id=16780"},"modified":"2019-05-02T16:17:41","modified_gmt":"2019-05-02T14:17:41","slug":"how-much-fascism","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/how-much-fascism\/","title":{"rendered":"How Much Fascism?"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Zelfs een vredig landschap, zelfs een veld waar geoogst wordt, met rondcirkelende kraaien en strovuren, zelfs een weg met passerende auto\u2019s en boeren en stelletjes, zelfs een vakantieoord met een kerktoren en een streekmarkt \u2013 alles kan leiden naar een concentratiekamp.<\/em>*<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2014Alain Resnais,&nbsp;<em>Night and Fog<\/em><\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Een man in pak, opgesloten in een galerie, zingt steeds dezelfde, pakkende refreinen die over de schoonheid van de jeugd lijken te gaan. De tekst bestaat echter uit de openingszinnen van twee Italiaanse fascistenliederen, _Giovinezza _[Jeugd] en _Vincere _[Overwinnen]. Hij zingt een aantal uur, totdat hij zijn stem kwijt is. Geleidelijk vormt zich achter het raam van de galerie een menigte die hem vergezelt in zijn eenzame gezang. Een paar jonge mannen beklimmen zelfs opgewonden het raam om hun neofascistische insignes voor de camera te laten zien. De performance en video van&nbsp;Cesare Pietroiusti, _Pensiero unico _[Uniforme gedachte], 2003, verwijst naar de onbetrouwbaarheid van het historische geheugen en stelt vragen bij onze medeplichtigheid aan de processen die tot de wedergeboorte en vorming van fascistische groeperingen hebben geleid. Het functioneert als een doeltreffende metafoor voor de wijze waarop het fascistische denken de maatschappij doordrenkt naarmate onze houding ten opzichte van fascisme verschuift van onwetendheid naar verdraagzaamheid en zo de deur naar aanmoediging en steun openzet.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Het uitgangspunt voor het langetermijnproject_ How Much Fascism?_, dat zich richt op hedendaagse uitingen van fascisme, was de verzameling teksten met dezelfde naam van de Sloveense filosoof en politiek activist&nbsp;Rastko Mocnik&nbsp;uit 1995.[1] Te midden van de ontbinding van Joegoslavi\u00eb bracht Mo\u010dnik de conflicten en de opkomst van fascistische krachten \u2018van de Adriatische Zee tot Siberi\u00eb\u2019 in verband met de structurele gevolgen van de invoering en reconstructie van perifeer kapitalisme. Tegelijk met de oprichting van verschillende nieuwe staten gebaseerd op nationalistische ideologie\u00ebn vatte Mo\u010dnik de reeks sociale gebeurtenissen samen die cruciaal zijn voor dit proces en becommentarieerde hun \u2018anti-anti-fascisme\u2019 en cultureel beleid met racistische ondertonen. Hij ontdekte fascistische sociale effecten binnen maar ook buiten periferie\u00ebn en bracht ze in verband met de algemene processen van het herstructureren van de publieke ruimte in het late kapitalisme. Hij merkte op dat \u201chet nieuwe lokale populisme, het nieuwe \u2018fascisme\u2019 en het nieuwe rechts-extremisme manieren zijn waarop we deelnemen aan de Europese of zelfs de wereldgeschiedenis.\u201d[2] In zijn teksten verzet hij zich duidelijk tegen het discours dat toentertijd een verkeerde tweedeling in stand hield tussen enerzijds westerse tolerantie en multiculturalisme en anderzijds extremistisch etnisch-nationalisme van de regressieve periferie.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sinds Mocnik zijn teksten schreef hebben er negatieve wendingen en een fundamentele ideologische verschuiving plaatsgevonden \u2013 zelfs tot de \u2018bescherming van de integriteit van traditie en culturele waardes\u2019 zijn bijna verplichte lijfspreuken voor westerse politici geworden. Mocnik stelt dat we ons niet langer moeten afvragen&nbsp;<em>of _er sprake is van fascisme, maar<\/em>&nbsp;in welke mate_. Het is een startpunt vanuit waar onderzocht kan worden hoe specifieke ontwikkelingen \u2013 die vroeger enkel geassocieerd werden met perifere gebieden \u2018in de overgang\u2019 naar democratie \u2013 zich getransformeerd hebben en naar het hart van Europa zijn opgeschoven. Maar ook hoe deze ontwikkelingen verband houden met de \u2018structurele veranderingen\u2019 die onder de noemer neoliberalisme vallen en de daaruit voortvloeiende opkomst van bepaalde uitingen van \u2018fascisme\u2019.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Het gebruik van een zo omstreden en ideologisch beladen term als fascisme voor een beschouwing van de problemen waarin de hedendaagse politiek zich bevindt, stuit uiteraard op kritiek, die meestal gebaseerd is op het argument dat het huidige moment niet vergelijkbaar is met de krachten die in het verleden tot fascisme leidden. Zelfs extreemrechtse politieke partijen in heel Europa distanti\u00ebren zich \u2013 formeel \u2013 van fascisme en trachten de term uitsluitend in zijn historische context te plaatsen. Het moge duidelijk zijn dat de verschijningsvormen van en de wegen tot het hedendaags fascisme verschillen van die uit het verleden, soms zelfs drastisch. Maar zelfs al hebben we die vorm nog niet bereikt, veel van de symptomen bestaan al wel: de recente controversi\u00eble uitzetting van Roma uit Frankrijk, waarbij voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog mensen puur op grond van hun etniciteit uit West-Europese democratie\u00ebn worden verdreven; de unificerende werking van de identificatie van \u2018buitenlanders\u2019 als vijand en zondebok; de obsessie met veiligheid; de blindelingse bescherming van de macht van het bedrijfsleven; de inperking van vakbewegingen; de onderdrukking en\/of mediamanipulatie van protesten en afwijkende meningen; de beperking van de vrijheid van meningsuiting door middel van complexe controle van massamedia; de minachting van intellectuelen en kunst; en de algehele hermilitarisering van de samenleving op basis van de instrumentalisering van angst te midden van een diepe economische crisis.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ondanks het ontbreken van een definitie van hedendaags fascisme, wat een punt van kritiek was toen Mo\u010dniks boek voor het eerst uitgegeven werd, is het belangrijk om op deze term aan te dringen. Het moet mogelijk zijn om de tendensen te bespreken die de politieke en maatschappelijke configuraties onthullen die de term fascisme rechtvaardigen \u2013 niet als zich herhalende historische structuren maar als hedendaagse verschijnselen waarin het verleden essentieel inzicht verschaft. Veel schrijvers, analisten en theoretici aarzelen niet het hedendaags fascisme te bespreken en benoemen. Socioloog en sociaalhistorisch wetenschapper Immanuel Wallerstein spreekt over de mogelijkheid van \u2018democratisch fascisme\u2019, waarbij hij zijn conclusies baseert op de parallellen tussen historisch fascisme als antwoord op de crisis in het kapitalistische systeem en hedendaagse pogingen tot het vinden van systematische oplossingen voor kapitalistische tegenstellingen. [3] Filosoof en schrijver Umberto Eco bespreekt het \u201coer-fascisme dat in de meest onschuldige vermommingen terug kan keren.\u201d[4] De onbeslistheid van de definitie van hedendaags fascisme mag ons er niet van weerhouden nuchter te kijken naar de wijze waarop het zich ontwikkelt en het te bestrijden. Als we wachten tot we er een goede, wetenschappelijke beschrijving voor hebben gevonden is het wellicht te laat voor duurzame en doeltreffende politieke actie. In deze tijd is er behoefte aan krachtige taal en politieke mobilisering.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">In de afgelopen jaren is de opruiende retoriek van de nieuwe rechtse politieke groeperingen, zoals die zich de laatste decennia geleidelijk aan ontwikkeld heeft, verder aangewakkerd door de toenemende maatschappelijke en economische tegenstellingen die het neoliberale kapitalisme op de rand van de afgrond brengen. Maar de processen achter deze verontrustende verkiezingssuccessen bestaan al langer, zoals we zien in de poster en muurschildering van het Deense collectief&nbsp;SUPERFLEX,&nbsp;<em>Foreigners, please don\u2019t leave us alone with the Danes<\/em>, die voor het eerst in 2002 getoond werd. In de tien jaar na de eerste presentatie heeft de discrete humoristische toon van het verzoek van SUPERFLEX aan buitenlanders \u2013 waarbij de dreiging van uitzetting wordt omgezet in een appel aan hen om te blijven en waarbij met zelfspot wordt verwezen naar een multiculturele, zo niet internationale context waarin hedendaagse kunst wordt geproduceerd en verspreid \u2013 een donkerdere boventoon gekregen. De politieke retoriek die zich richtte op de bedreiging die buitenlanders zouden vormen voor de samenhang en waarden in de Deense maatschappij \u2013 en een openlijk immigrantenhaat-discours te midden van de institutionalisering van racistische wetten \u2013 is inmiddels niet meer beperkt tot Denemarken.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Aan het eind van&nbsp;<em>Night and Fog<\/em>, de mistroostige documentaire over concentratiekampen die Alain Resnais in 1956 maakte, zegt de verteller: \u201cWe doen net alsof het maar \u00e9\u00e9n keer gebeurd is, op een specifiek tijdstip en een specifieke plaats.\u201d Onze houding tegenover het fascisme uit het verleden ten opzichte van ons heden wordt nog steeds gekenmerkt door ontkenning. Er zijn legio voorbeelden van deze ontkenning en daarnaast de aanvaarding, van deportaties en onmenselijke behandeling van vluchtelingen en allochtonen tot de inmiddels al normaal geworden methoden van de \u2018Oorlog tegen het terrorisme\u2019 die ons, toen ze tien jaar geleden voor het eerst aan het licht kwamen, nog choqueerden. Maar deze \u2018noodzaak\u2019 van geheime militaire operaties, martelingen van gevangenen, satellietbewaking, en de \u2018duistere wereld\u2019 van een na <em>9\/11<\/em>ontwikkeld militair-industrieel complex zou niet zomaar geaccepteerd moeten worden, aldus&nbsp;Trevor Paglen, die ons daar steeds aan blijft herinneren. Met behulp van fotografie en video brengt Paglen geheime Amerikaanse militaire landschappen en agenda\u2019s aan het licht. Hij benadert zijn onderwerpen zo dicht mogelijk om ze bloot te leggen en zichtbaar te maken. Maar wat er uit die onzichtbaarheid tevoorschijn komt, is niet zozeer een verzameling objecten als wel een beeld van een maatschappij waarin buitengerechtelijk en extraterritoriaal \u2018anoniem\u2019 overheidsgeweld een normaal, doelmatig model voor politieke macht is geworden. In&nbsp;<em>One day, instead of one night, a burst of machine-gun fire will flash, if light cannot come otherwise<\/em>, 2009, beschrijft&nbsp;Milica Tomic&nbsp;acties die zij tussen september en oktober 2009 uitvoerde. Zo liep ze door Belgrado met in de ene hand een plastic boodschappentas en in de andere een Kalasjnikov, op zoek naar vergeten plekken waar tijdens de Tweede Wereldoorlog succesvolle antifascisme-demonstraties hebben plaatsgevonden. Geen enkele keer werd ze door voorbijgangers benaderd of tegengehouden. (Zou dit anders zijn geweest als het niet een lange, blonde vrouw was geweest die de Kalasjnikov met zich meedroeg maar bijvoorbeeld een man met een baard en een donkere huidskleur?) De passie en burgerplicht van de hoofdfiguren van de acties tijdens de Tweede Wereldoorlog zoals uitgedrukt in de interviews die klinken op de achtergrond van de video die het lopen van de kunstenaar documenteert, staan \u2013 hoezeer zij vandaag de dag ook ontkend en vergeten zijn \u2013 in schril contrast met de lethargie en leegte van het heden.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Open uitingen van fascisme zijn vrij gemakkelijk te herkennen (net zoals het niet moeilijk is te zien dat ze steeds talrijker worden). Maar wij moeten onze aandacht richten op het stille fascisme dat genormaliseerd wordt door het systematische geweld dat in wetten en alledaagse administratie van natiestaten doordringt. Daarnaast dienen we de mechanismen van onderdrukking en de verschillende symptomen van hedendaags fascisme te onderzoeken die gepresenteerd worden als onvermijdelijke, pragmatische noodzakelijkheden. We moeten niet vergeten dat gedurende een periode van bijna twintig jaar, v\u00f3\u00f3r de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog, het historische fascisme, dat in Europa naast of eigenlijk als onderdeel van het \u2018normale leven\u2019 bestond en in die tijd aan kracht won, steeds meer aanhangers kreeg en door de staat ge\u00efnternaliseerd werd, en dat het zogenaamde \u2018normale leven\u2019 op veel plaatsen, zelfs gedurende de oorlogsjaren, voortzette. De tentoonstelling gaat over uitingen van hedendaags fascisme vanuit het perspectief van de keerzijden van democratie\u00ebn.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">In zijn reeks_ Politiek Kunstbezit I\u2013III_ onderzoekt&nbsp;Jonas Staal&nbsp;verbanden tussen kunst en het gebruik ervan voor politieke doeleinden, waarbij inzicht wordt gegeven in de maatschappelijke gevolgen van op naties en op ras gebaseerde politiek en hoe dat in een specifieke context een bedreiging vormt voor de staat als zodanig.&nbsp;<em>Politiek Kunstbezit III: Gesloten Architectuur<\/em>, 2011, toont het bouwkundige model van een gevangenis ontworpen door Fleur Agema, voormalig interieurarchitect en thans vooraanstaand lid van de Partij voor de Vrijheid. Op basis van de afstudeerscriptie van Agema uit 2004, waarin een voorstel wordt gedaan voor een \u2018gefaseerde\u2019 gevangenis waarin het gedrag van de gevangenen actief \u2018ontworpen\u2019 wordt, werkte Staal aan een project (bestaande uit videoanimatie, een bouwkundig model, prenten, theatervoorstelling, enz.) waarin de idee\u00ebn van Agema tastbaar worden. Aan de hand van een nauwgezette analyse van het complexe, duistere systeem waarmee getracht wordt het gedrag van de gevangenen door manipulatie en de integratie van beloning en straf in het bouwkundige kader te be\u00efnvloeden, nodigt Staal ons uit het model van de gevangenis te zien als metafoor voor de dynamiek van de hedendaagse samenleving (die niet uniek is voor de Nederlandse context).<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Het feit dat voor kapitalisme zelf geen democratie nodig is en dat het net zo goed, zo niet beter, gedijt binnen totalitaire regimes is al bekend sinds de extreme en afgedwongen liberaliseringen van vele nationale economie\u00ebn onder leiding van militaire dictaturen in de jaren \u201970 en \u201980 van de vorige eeuw.&nbsp;Marina Naprushkina&nbsp;richt zich in haar werk op de wijze waarop de paradoxen van de autoritaire democratie in Wit-Rusland zich ontwikkelen, een land dat al sinds 1994 gebukt gaat onder het regime van president Alexander Lukashenko. In haar muurtekening&nbsp;<em>Self # governing<\/em>, 2011\u20132012, zwaait de kunstenaar met twee vlaggen: de huidige offici\u00eble vlag van Wit-Rusland ontworpen door Lukashenko en die van de net zo problematische, oppositionele extreem-nationalistische partij. Het werk analyseert de visuele en taalkundige structuur van het autoritaire regime en brengt de beperkingen van meervoudige \u2018democratische keuzes\u2019 in beeld als een retoriek die in werkelijkheid de democratie tot een illusie maakt.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">In zijn werk eigent de Turkse kunstenaar&nbsp;Burak Delier&nbsp;zich de neoliberale strategie\u00ebn van het produceren, beheren en beheersen binnen de cultuurindustrie toe, vaak om te verkennen hoe het kapitalisme werkt in relatie tot autoritaire en repressieve politieke omstandigheden, of zich inspant tot consolidatie en bescherming van de heiligheid van de natie en de nationale identiteit. In 2007 richtte hij een denkbeeldig pseudobedrijf op,&nbsp;<em>Tersy\u00f6n<\/em>, dat echte producten maakte, zoals een demonstratiejack, de&nbsp;<em>Parkalynch<\/em>, dat demonstranten beschermt tegen de politie en de&nbsp;<em>Madimak \u201993<\/em>, een brandbestendig pak. Delier bestudeert de wijze waarop de controlerende samenleving via psychologie en onderzoek naar consumentengroepen ons door exploitatie van onze wensen onder dwang zet, en brengt zo het onzichtbare, \u2018zachte fascisme\u2019 ter sprake, dat niet gebaseerd is op gewelddadige onderdrukking, maar op lusteloos consumptiegedrag.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nadenken over en kritisch onderzoeken hoe de taal van de media leidt tot verschuivingen in de publieke opinie over wat aanvaardbaar en wenselijk is voor een bepaalde samenleving is van cruciaal belang om te kunnen begrijpen hoe uitingen van fascisme zich vermenigvuldigen, en in welke mate we allemaal betrokken zijn bij hun systemische groei. De reeks&nbsp;<em>The Details<\/em>, 2003\u20132011, van filmmaker&nbsp;Avi Mograbi&nbsp;bestaat uit korte selecties van zijn langere docu-ficties waarin het politieke geweld in Isra\u00ebl aan de kaak wordt gesteld. Mograbi\u2019s films benadrukken het systematische geweld van de staat en de manier waarop het zich manifesteert in het dagelijks leven, en bevragen de persoonlijke en collectieve gevolgen, terwijl het voortdurend het idee van de \u2018direct cinema\u2019 ondermijnt.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Met haar foto\u2019s bewerkt&nbsp;Lidwien van de Ven&nbsp;de potenties van een documentaire benadering en investeert ze in het politieke vermogen alsook de omvang, betrokkenheid en zelfs de medeplichtigheid van de&nbsp;<em>gaze<\/em>. De drie foto\u2019s die worden gepresenteerd in de tentoonstelling documenteren een aantal recente politieke gebeurtenissen in Europa: het electorale succes van de extreemrechtse politieke partij Front National in Frankrijk; de steun van de Dutch Defence League voor Geert Wilders tijdens het proces waarin hij terecht stond wegens het aanzetten tot haat en discriminatie in Nederland en Angela Merkels excuses aan de familie en vrienden van de mannen die vermoord waren door de Neonazi\u2019s (de D\u00f6ner-moorden) in Duitsland. Van de Vens beelden laten datgene zien dat in de mediaverslaglegging onzichtbaar blijft en leggen zo, nauwgezet, de ideologische achtergrond van de media bloot.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mladen Stilinovic plaatst fragmenten van woorden en beelden naast elkaar om zo de basis van taal te onderzoeken. In veel van zijn werken, waaronder ook de reeks collages getiteld_ Insulting Anarchy, 2005\u20132012, gebruikt hij humor in zijn benadering van veel voorkomende kwesties die beschouwd kunnen worden als vruchtbare grond voor diverse populistische ideologie\u00ebn, zoals werkloosheid, verslechterde arbeidsomstandigheden, corruptie, verpaupering, bezuinigingen, consumentengedrag en agressieve staatspolitiek \u2013 factoren waarvan typische \u2018overgangsmaatschappijen\u2019 zoals Kroati\u00eb doordrongen zijn maar die ook op steeds grotere schaal voorkomen in voormalige bolwerken van westerse liberale democratie\u00ebn. Etc\u00e9tera&#8230; maakt gebruik van humor en ironie om de sociale hi\u00ebrarchie\u00ebn van het dagelijkse leven en de mechanismen van onderdrukking aan de kaak te stellen. In 2004 bedacht Etc\u00e9tera&#8230; het \u2018errorisme\u2019, een politieke en filosofische beweging die onderkent dat het maken van vergissingen (\u2018errors\u2019) een menselijke eigenschap is in een kapitalistische wereld die wars is van fouten en mislukkingen. Voor deze tentoonstellingen nam Etc\u00e9tera&#8230; het boek <em>_Chile Ayer Hoy<\/em>&nbsp;[Chili Gisteren Vandaag], dat in 1975 in Chili door uitgever Editora Nacional Gabriela Mistral tijdens het militaire regime van Augusto Pinochet gepubliceerd werd, om te kijken naar het ideologische gebruik van afbeeldingen en symbolen bij de constructie van de logica en natuurlijkheid van het fascisme en de manier waarop deze elementen in sociale structuren opereren.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">De tentoonstelling houdt zich bezig met uiteenlopende details en gefragmenteerde verhalen, de \u2018kortsluitingen tussen het bijzondere en het universele\u2019 die volgens Mocnik een kenmerk zijn van de hedendaagse vormen van fascisme. Tevens wordt er een aantal casestudies gepresenteerd waarvan de \u2018lokale\u2019 bijzonderheid getoetst wordt aan bredere maatschappelijke veranderingen. Tegelijkertijd houden de tentoongestelde werken zich actief bezig met de vraag welke rol kunst speelt in tijden waarin democratie steeds meer wordt overgedragen aan deskundige organen die totaal geen verantwoording afleggen aan de kiesgerechtigden. Bovendien lijdt het weinig twijfel dat de kunstwereld en de kunstinstellingen zich niet daar bevinden waar besluitvorming plaatsvindt. Echter, zonder het concept fascisme opnieuw te willen defini\u00ebren of alleen als verklaring en rapportage over fascistisch denken te functioneren, wijst de tentoonstelling op de mogelijkheden van kunst om onze kijk op de wereld te veranderen. Omdat voor de toekomst de keuze tussen fascisme en een meer egalitaire maatschappij nog steeds bestaat, heeft kunst, door het vermogen kennis te vergaren, de verbeelding van politieke en maatschappijkritiek te voeden en een bijdrage te leveren aan een beter inzicht in maatschappelijke processen en de onderliggende aspecten daarvan, een verantwoordelijkheid die zij niet aan zich voorbij mag laten gaan.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">Endnotes:<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">* Nederlandse vertaling van de Engelse tekst. De historische Nederlandse vertaling door Victor van Vriesland van het Franse origineel is na te lezen in E. W. van der Knaap,&nbsp;<em>De verbeelding van Nacht en nevel<\/em>&nbsp;(Groningen: Historische Uitgeverij, 2001), p. 174.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">[1] Rastko Mo\u010dnik,&nbsp;<em>Extravagantia II: Koliko fa\u0161izma?<\/em>&nbsp;(Ljubljana: Studia Humanitatis, 1995).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">[2] Rastko Mo\u010dnik, \u201cExtravagantia II: How much fascism?\u201d&nbsp;<em>Red Thread 1<\/em>&nbsp;(2009),&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.red-thread.org\/en\/article.asp?a=19\">http:\/\/www.red-thread.org\/en\/article.asp?a=19<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">[3] Immanuel Wallerstein,&nbsp;<em>Historical Capitalism with Capitalist Civilization<\/em>&nbsp;(New York: Verso, 2011), p. 162.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">[4] Umberto Eco, \u201cEternal Fascism: Fourteen Ways of Looking at a Blackshirt,\u201d&nbsp;<a href=\"http:\/\/www.themodernword.com\/eco\/eco_blackshirt.html\">http:\/\/www.themodernword.com\/eco\/eco_blackshirt.html<\/a>. Ook gepubliceerd in<em>New York Review of Books<\/em>&nbsp;(1995): pp. 12\u201315.<\/p>\n\n\n\n<div style=\"height:10px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">A text authored by What, How &amp; for WHOM=WHW on the occasion of the group exhibition, <em>How Much Fascism?<\/em>, curated by\u00a0What, How &amp; for Whom\/WHW. The exhibition took place at BAK between 29 September till 23 December 2012. For more information regarding\u00a0<em>How Much Fascism?<\/em>, please see\u00a0<a href=\"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/program-item\/how-much-fascism\/\"><strong>here<\/strong><\/a>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zelfs een vredig landschap, zelfs een veld waar geoogst wordt, met rondcirkelende kraaien en strovuren, zelfs een weg met passerende auto\u2019s en boeren en stelletjes, zelfs een vakantieoord met een kerktoren en een streekmarkt \u2013 alles kan leiden naar een concentratiekamp.* \u2014Alain Resnais,&nbsp;Night and Fog Een man in pak, opgesloten in een galerie, zingt steeds [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"class_list":["post-16780","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/16780","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16780"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/16780\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16784,"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/16780\/revisions\/16784"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archive2.bakonline.org\/nl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16780"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}